پیشنهاد ایجاد کریدور مالی ایران با چین، روسیه و هند؛ آیا تجارت بدون دلار عملیاتی می‌شود؟

به گزارش نماد اقتصاد، کریدور مالی ایران در پیشنهاد اخیر بانک مرکزی صرفا به معنای استفاده از یک ارز جایگزین دلار نیست. آنچه در اظهارات رئیس‌کل بانک مرکزی مطرح شده، ایجاد زیرساختی برای اتصال شبکه‌های پرداخت کشورهای عضو بریکس و فراهم کردن امکان تسویه فرامرزی با استفاده از ارزهای ملی است. همتی بیان کرد که توسعه همکاری مالی بریکس باید از گفت‌وگوهای کلی عبور کند و به زیرساخت‌های عملیاتی، امن و پایدار برای پرداخت و تسویه برسد.

بانک مرکزی ایران همچنین اعلام کرده است که بررسی ابعاد فنی، حقوقی و اجرایی اتصال سامانه‌های پرداخت اعضای بریکس را آغاز کرده و برای مشارکت در تدوین نقشه راه عملیاتی این طرح آمادگی دارد. بر اساس همین اظهارات، ایران در کنار موضوع پرداخت‌های فرامرزی، عضویت در بانک توسعه جدید بریکس را نیز دنبال می‌کند.

بنابراین، کریدور مالی ایران را باید در سه سطح متفاوت بررسی کرد: نخست، اتصال زیرساخت‌های پرداخت؛ دوم، تسویه تجارت با ارزهای ملی و سوم، ایجاد ابزارهایی برای کاهش وابستگی به شبکه‌های مالی خارج از بریکس. این تفکیک اهمیت دارد، زیرا حذف دلار از یک معامله با حذف کامل زیرساخت مالی مبتنی بر دلار تفاوت اساسی دارد.

اسناد رسمی بریکس نیز نشان می‌دهد این گروه هنوز در مرحله توسعه و بررسی چنین زیرساخت‌هایی قرار دارد. در بیانیه ریو در سال ۲۰۲۵، رهبران بریکس بر ادامه بحث درباره ابتکار پرداخت‌های فرامرزی بریکس تاکید و از گزارش فنی مربوط به نظام پرداخت فرامرزی این گروه استقبال کردند. هدف اعلام‌شده، فراهم کردن پرداخت‌هایی سریع‌تر، کم‌هزینه‌تر، شفاف‌تر، ایمن‌تر و قابل‌دسترس‌تر میان کشورهای عضو و سایر کشورهاست.

در بیانیه کازان نیز اعضای بریکس در خصوص بررسی امکان ایجاد زیرساخت مستقل تسویه و سپرده‌گذاری فرامرزی و ادامه بررسی ارزهای محلی، ابزارهای پرداخت و پلتفرم‌های مالی تاکید کرده بودند.

تجربه روسیه؛ تجارت بدون دلار ممکن است، اما بدون هزینه نیست

مهم‌ترین نمونه برای ارزیابی امکان‌پذیری کریدور مالی ایران تجربه روسیه پس از تحریم‌های غرب است. روسیه پس از قطع دسترسی بخش‌هایی از نظام بانکی خود به زیرساخت‌های مالی غرب، توسعه سامانه‌های داخلی و استفاده گسترده‌تر از ارزهای کشورهای شریک را دنبال کرد.

بانک تسویه بین‌المللی (BIS) در بررسی خود درباره پرداخت‌های فرامرزی به سامانه پیام‌رسان مالی روسیه (SPFS) و شبکه پرداخت «CIPS» چین اشاره کرده است. این نهاد همچنین از ابتکارات جدید بریکس برای افزایش قابلیت همکاری میان سامانه‌های پرداخت داخلی، از جمله ابتکار پرداخت‌های فرامرزی بریکس و طرح‌های مبتنی بر فناوری دفترکل توزیع‌شده، به عنوان بخشی از روند جدید زیرساخت‌های پرداخت نام برده است. در عین حال تجربه روسیه یک نکته مهم را نیز نشان می‌دهد و آن این‌که جایگزینی دلار الزاما به معنای حذف ریسک تحریم نیست.

رویترز در سال ۲۰۲۴ گزارش داد نگرانی بانک‌های چینی از تحریم‌های ثانویه آمریکا باعث شده بود انجام برخی معاملات یوانی با روسیه دشوارتر و پرهزینه‌تر شود. در همان گزارش، یوان به عنوان مهم‌ترین ارز خارجی مورد معامله در بازار روسیه توصیف شده بود، اما محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها همچنان بر نقدشوندگی و هزینه معاملات اثر می‌گذاشت.

این تجربه برای کریدور مالی ایران اهمیت مستقیم دارد. حتی اگر دو کشور تصمیم بگیرند تجارت خود را با ارزهای ملی انجام دهند، بانک‌های تجاری، شرکت‌های تسویه‌کننده و ارائه‌دهندگان خدمات پرداخت همچنان ممکن است در معرض ریسک تحریم قرار داشته باشند.

از سوی دیگر، روسیه و چین نشان داده‌اند که تجارت با ارزهای ملی در مقیاس بزرگ امکان‌پذیر است. رویترز گزارش داده است تجارت دوجانبه چین و روسیه در سال ۲۰۲۵ به ۱.۶۳ تریلیون یوان، معادل حدود ۲۳۴ میلیارد دلار، رسید؛ هرچند این رقم نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۶.۵ درصد کاهش داشت.

روسیه همچنین در واکنش به محدودیت استفاده از دلار و یورو، نقش یوان را در مدیریت ذخایر و عملیات ارزی خود افزایش داده است. رویترز در فوریه ۲۰۲۵ گزارش داد مسکو قصد داشت فروش یوان خود را برای حمایت از روبل افزایش دهد و تحریم‌ها عملا یوان را به ابزار اصلی عملیات ارزی روسیه در میان ارزهای خارجی تبدیل کرده بود.

در نتیجه، تجربه روسیه نشان می‌دهد تجارت بدون دلار از نظر فنی و عملیاتی امکان‌پذیر است، اما به شبکه‌ای از بانک‌ها، ارزهای قابل‌تسویه، بازار ارز، پیام‌رسان مالی، سازوکار مدیریت ریسک و طرف‌های تجاری نیاز دارد.

مسئله اصلی؛ حذف دلار یا ایجاد مسیر پرداخت مستقل؟

پرسش درباره کریدور مالی ایران نباید تنها به این موضوع محدود شود که آیا ایران می‌تواند نفت خود را به یوان یا روبل بفروشد یا خیر. مسئله اصلی، ایجاد زنجیره‌ای کامل از خدمات مالی است که از صدور فاکتور تجاری آغاز شود و تا انتقال پول، تسویه بین بانک‌ها، تبدیل ارز، تامین مالی و بازگشت منابع ادامه پیدا کند.

در همین رابطه بانک تسویه بین‌المللی تاکید کرده است که پرداخت‌های فرامرزی زمانی کارآمدتر می‌شوند که سامانه‌های داخلی کشورها قابلیت همکاری داشته باشند. این نهاد، استانداردسازی پیام‌های مالی، اتصال سامانه‌های پرداخت سریع، هماهنگی مقررات و افزایش دسترسی بازیگران مالی را از عناصر اصلی کاهش اصطکاک در پرداخت‌های فرامرزی می‌داند.

این مسئله برای ایران اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا صرفا داشتن یک ارز جایگزین، مشکل پرداخت را حل نمی‌کند. اگر بانک ایرانی نتواند به بانک طرف معامله دسترسی پایدار داشته باشد، یا اگر بانک کشور مقابل به دلیل نگرانی از تحریم‌های ثانویه از همکاری خودداری کند، استفاده از یوان، روبل یا روپیه به تنهایی نمی‌تواند یک کانال مالی پایدار ایجاد کند.

از همین منظر، پیشنهاد اتصال شبکه‌های پرداخت ملی که در کریدور مالی ایران مطرح شده، از بحث صرفا ارزی مهم‌تر است. هدف چنین سازوکاری می‌تواند انتقال پیام پرداخت، تسویه و مدیریت تراکنش را در محیطی فراهم کند که وابستگی آن به زیرساخت‌های مالی خارج از بریکس کمتر باشد. این جهت‌گیری با اسناد رسمی بریکس درباره افزایش قابلیت همکاری سامانه‌های پرداخت نیز همخوان است.

چین؛ مهم‌ترین تست برای کریدور مالی ایران

چین در این میان جایگاه ویژه‌ای دارد. بر اساس گزارش رویترز، چین در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۳۸ میلیون بشکه در روز نفت از ایران وارد کرده و بزرگ‌ترین خریدار نفت ایران بوده است.

در شرایط فعلی، فشار تحریم‌ها نیز مستقیما همین مسیر را هدف گرفته است. رویترز در ۲۱ آگوست ۲۰۲۶ گزارش داد عرضه محموله‌های نفت ایران به خریداران چینی کاهش یافته و صادرات نفت ایران که در سال ۲۰۲۵ به طور متوسط حدود ۱.۴ میلیون بشکه در روز بود، در آگوست ۲۰۲۶ به حدود ۵۳۴ هزار بشکه در روز رسیده است.

این ارقام نشان می‌دهد حتی زمانی که یک رابطه تجاری بزرگ میان دو کشور وجود دارد، محدودیت‌های مالی، حمل‌ونقل و تحریمی می‌توانند جریان واقعی تجارت را مختل کنند.

در چنین شرایطی، کریدور مالی ایران در صورت عملیاتی شدن می‌تواند برای تجارت ایران و چین اهمیت بیشتری از یک توافق نمادین درباره استفاده از ارزهای ملی داشته باشد؛ زیرا مسئله اصلی فقط واحد پول معامله نیست، بلکه امکان انتقال و تسویه امن منابع است.

با این حال، تجربه روسیه نشان می‌دهد حتی استفاده از یوان نیز مصونیت کامل در برابر فشارهای تحریمی ایجاد نمی‌کند. بنابراین، هر سازوکار مالی جدید برای ایران و چین باید علاوه بر ارز معامله، مسئله دسترسی بانک‌ها، تسویه، پیام‌رسانی مالی و ریسک تحریم ثانویه را نیز حل کند.

هند؛ کشوری متفاوت در زنجیره مالی

هند نیز برای کریدور مالی ایران اهمیت دارد، اما شرایط آن با چین و روسیه متفاوت است. رویترز در آگوست ۲۰۲۶ گزارش داده است هند مقررات مربوط به پرداخت صادرات به روپیه را تسهیل کرده و قصد دارد استفاده بین‌المللی از روپیه در تسویه تجارت را افزایش دهد. بر اساس این سیاست، درآمدهای صادراتی مبتنی بر روپیه برای اهداف سیاست تجاری با درآمدهای ارزی خارجی هم‌تراز شده‌اند.

این تحول نشان می‌دهد بحث استفاده از ارزهای ملی تنها به بریکس محدود نیست و برخی اعضا نیز به دنبال افزایش نقش پول ملی خود در تجارت خارجی هستند.

با این حال، فشارهای ارزی و انرژی همچنان بر اقتصاد هند اثرگذار است. رویترز گزارش داده است روپیه در آگوست ۲۰۲۶ تحت تاثیر افزایش قیمت نفت و تقاضای دلار با فشار مواجه شده و بانک مرکزی هند برای محدود کردن نوسانات در بازار مداخله کرده است.

در نتیجه، استفاده از روپیه در تجارت با ایران می‌تواند بخشی از یک سازوکار چندارزی باشد، اما ایجاد یک نظام تسویه پایدار مستلزم آن است که طرفین درباره نحوه مدیریت ریسک نوسان ارز نیز سازوکار مشخصی داشته باشند.

آیا رمزدارایی‌های ملی راه‌حل نهایی هستند؟

بخش متفاوت پیشنهاد کریدور مالی ایران به استفاده از رمزدارایی‌های کشورها مربوط می‌شود. همتی گفته است در این کریدور می‌توان با استفاده از رمزدارایی‌های کشورها مبادلات را انجام داد و وابستگی به ارز کشورهای دیگر را کاهش داد.

با این حال، منابع رسمی بریکس در دسترس فعلی، بیشتر بر اتصال سامانه‌های پرداخت، ارزهای ملی، تسویه فرامرزی و زیرساخت‌های مالی تمرکز دارند و این به آن معناست که استفاده از رمزدارایی‌های ملی هنوز باید از مرحله پیشنهاد سیاسی و فنی به چارچوب عملیاتی، حقوقی و نظارتی برسد.

از منظر زیرساخت پرداخت نیز بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی تاکید می‌کند که دیجیتالی شدن، نقش پول بانک مرکزی در تسویه و ایجاد اعتماد در نظام مالی را از بین نمی‌برد. به بیان دیگر، فناوری جدید می‌تواند شکل تسویه را تغییر دهد، اما مسئله اعتماد، مدیریت ریسک و نهایی بودن پرداخت همچنان پابرجاست.

بنابراین، رمزدارایی به خودی خود نمی‌تواند تضمین‌کننده تجارت بدون دلار باشد. کارایی آن به نحوه تعریف ارزش، سازوکار تسویه، پذیرش بانک‌ها، قابلیت تبدیل، مقررات و مدیریت ریسک وابسته خواهد بود.

هزینه تحریم؛ معیار واقعی موفقیت

معیار موفقیت کریدور مالی ایران در نهایت نباید تعداد توافق‌های سیاسی یا تعداد جلسات بانک‌های مرکزی باشد؛ بلکه باید در کاهش هزینه و زمان واقعی تجارت سنجیده شود.

رئیس‌کل بانک مرکزی ایران نیز اتصال شبکه‌های پرداخت و استفاده از ارزهای ملی را از مسیرهایی برای افزایش سرعت، کاهش هزینه و ارتقا امنیت مبادلات تجاری اعضای بریکس معرفی کرده است.

از این منظر، موفقیت زمانی قابل مشاهده خواهد بود که یک صادرکننده یا واردکننده ایرانی بتواند بدون عبور از مسیرهای پرهزینه و چندلایه، پول معامله را به بانک طرف مقابل منتقل کند؛ بانک‌ها بتوانند تراکنش را تسویه کنند؛ ریسک تحریم مدیریت شود و طرفین نیز امکان پوشش نوسان ارز را داشته باشند.

این همان نقطه‌ای است که تجربه روسیه اهمیت پیدا می‌کند. تحریم‌ها روسیه را به سمت استفاده گسترده‌تر از یوان و زیرساخت‌های مالی غیرغربی سوق داده‌اند، اما هم‌زمان ریسک نقدشوندگی، تحریم‌های ثانویه و هزینه‌های تسویه همچنان وجود داشته است.

کریدور مالی ایران؛ جایگزین دلار یا مسیر مکمل؟

اسناد رسمی بریکس نشان می‌دهد این گروه در حال ساخت تدریجی یک معماری پرداخت و تسویه است، اما هنوز فاصله‌ای میان اهداف اعلام‌شده و یک نظام مالی کاملا یکپارچه وجود دارد. بیانیه‌های بریکس از ادامه کار روی پرداخت‌های فرامرزی، ارزهای محلی و قابلیت همکاری سامانه‌های پرداخت و نه از ایجاد یک ارز واحد یا حذف کامل دلار از تجارت اعضا سخن می‌گویند.

از این رو، کریدور مالی ایران در کوتاه‌مدت بیشتر می‌تواند به عنوان یک مسیر مکمل برای تجارت با شرکای مشخص عمل کند تا جایگزین کامل نظام مالی دلاری شود.

چنین مسیری برای ایران می‌تواند اهمیت ویژه‌ای در تجارت با چین، روسیه و هند داشته باشد؛ کشورهایی که همگی در بحث افزایش استفاده از ارزهای ملی یا ایجاد زیرساخت‌های پرداخت جایگزین نقش دارند. در عین حال اجرای آن مستلزم هماهنگی فنی، حقوقی و بانکی میان چند کشور است و تجربه روسیه نشان می‌دهد فشار تحریم می‌تواند حتی کانال‌های مالی غیرغربی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

به بیان ساده‌تر پیشنهاد کریدور مالی ایران در بریکس را نمی‌توان صرفا یک طرح برای حذف دلار دانست. آنچه در اظهارات بانک مرکزی ایران و اسناد بریکس دیده می‌شود، حرکت به سمت شبکه‌ای از پرداخت‌ها و تسویه‌های فرامرزی، استفاده بیشتر از ارزهای ملی و افزایش قابلیت همکاری سامانه‌های مالی است.

تجربه روسیه نشان داده است که تجارت بدون دلار از نظر فنی امکان‌پذیر است، اما هزینه تحریم با تغییر واحد پول به طور کامل از بین نمی‌رود. ریسک بانک‌های واسط، تحریم ثانویه، نقدشوندگی ارز و زیرساخت تسویه همچنان تعیین‌کننده‌اند.

بنابراین، آزمون واقعی کریدور مالی ایران نه در اعلام یک توافق جدید، بلکه در توانایی آن برای ایجاد یک مسیر پرداخت پایدار، کم‌هزینه و قابل اتکا برای تجارت واقعی ایران با شرکای بریکس خواهد بود.